Het Gegevenswoordenboek en een piano?

In de derde briefwisseling tussen Arre Zuurmond (Regeringscommissaris Informatiehuishouding) en Larissa Zegveld (Voorzitter Forum Standaardisatie) gebruikte Arre een piano als metafoor:

Kijk eens naar piano’s: die zijn heftig gestandaardiseerd (alleen 8 witte toetsen per octaaf, vijf zwarte, en bij elk merk zijn ze ook even groot. De centrale A heeft bij al die piano’s een vaste Herz (440 Herz). En toch kan iedere goede pianist de mooiste muziek maken, die elke keer anders is. Ik zou zelfs zeggen dat je zonder standaardisatie geen professioneel maatwerk kunt krijgen.

Dat geeft stof tot nadenken. De piano (het ding) is weliswaar gestandaardiseerd en daarmee ook de werking (klanken) en de bediening (vingerzetting), maar het proces (de volgorde van de toetsaanslagen en akkoorden) is in principe vrij. Bladmuziek geeft een standaard 'procesgang' aan, waarvan de pianist kan afwijken, improviseren of verfijnen en zo 'op verzoek' maatwerk kan leveren.

Het is wel leuk om aan de hand van de 'piano' een aantal elementen van het Gegevenswoordenboek-concept te bekijken. Hoe is een definitie van piano eigenlijk opgebouwd en hoe kan je tegen een piano aankijken, vanuit functie, component, vorm (bouwsteen), proces, etc?

Definitie

Er zijn meerdere definities van een piano:

• Wikipedia: Een piano is een slag-, toets- en snaarinstrument uit de citerfamilie dat bespeeld wordt met een enkel klavier en twee of drie pedalen.
• Van Dale: snaarinstrument met klavier.
• ChatGPT: zie het voorbeeld hieronder.

Wat opvalt is dat een definitie van een term een aantal andere termen bevat, die ieder een bepaalde relatie hebben met term1 en zelf ook weer een definitie kunnen hebben. De termen + hun relaties geven dus het 'begrip'.
We hebben de definitiedelen ter illustratie voorzien van typering/relaties die we in het Gw-concept hanteren. De relaties komen uit het R-model, zie ook de eerdere blog over het gegevensmodel (in tweede gedeelte).

ChatGPT - Inleiding op de definitie van een piano:
Een piano is een muziekinstrument dat onder de categorie toetsinstrumenten valt. (classificatie, taxonomie)
Het meest kenmerkende kenmerk van een piano is het klavier, (ChatGPT stottert hier een beetje :-) kenmerk)
dat bestaat uit een reeks toetsen (aggregatie, samenstelling)
waarmee de speler (associatie, samenhang)
noten kan produceren (functie).

ChatGPT - Definitie van piano:
Een toetsinstrument (supertype)
dat bestaat uit een reeks toetsen, meestal 88, (aggregatie, samenstelling)
verdeeld in lage (bas) en hoge (discant) tonen. (functie)
Wanneer een toets wordt ingedrukt, wordt een hamer losgelaten om tegen een snaar te slaan, waardoor geluid wordt geproduceerd. De trillingen van de snaren worden via een klankbord versterkt, waardoor het geluid hoorbaar wordt. (functioneren, werking)
Pianisten kunnen noten spelen door toetsen in te drukken, (proces)
en ze kunnen variëren in toonhoogte en dynamiek door harder of zachter te spelen (eigenschap).

Het geluid van een piano wordt vaak beschreven als rijk, expressief en veelzijdig, waardoor het een van de meest geliefde en gebruikte muziekinstrumenten ter wereld is. (waarde)

Als we het begrip 'piano' zouden opnemen in het Gw, ontstaat er een graph van de triples van term1 naar term2, term3, etc. met de relatiesoorten zoals aangegeven.

Componenten

Component
Een piano is - in Gw-termen - een component. De term 'component' is prettig als schakel tussen een nog abstract functiemodel en de uiteindelijke concrete vormen, die we de producten of 'bouwstenen' noemen. Het is handig voor de communicatie tussen betrokkenen en om een beeld te krijgen (zie drieluik punt 4 - Wimfred Grashoff) waar we naar toe willen werken. Het is een denkbeeldige drager van de gewenste functies en systeemvereisten (requirements).

<p>Componentmodellering uit Synalyse</p>

Er zijn dan meerdere daadwerkelijk vormen mogelijk, door verschillende partijen - al dan niet in concurrentie - gemaakt en geleverd. Als deze voldoende zijn gestandaardiseerd, kunnen deze als bouwsteen beschikbaar komen. Dit palet van mogelijkheden om uit te kiezen, zie je dan terug in catalogi.
(NB. Vaak worden de termen (referentie)component, bouwsteen, module of element door elkaar gebruikt)

Ontwikkelketen
Piano's bestaan al zolang dat de ontwerpen en de concrete producten van verschillende merken wel bekend zijn. Ook is er veel 'software' voor beschikbaar om de piano aan de praat te krijgen: bladmuziek, improvisatie, de Pianola met muziekrol ...
Analyserend kan je wel naar de omgeving van een component kijken:

• Waarde: Muziekbeleving in een concertzaal

• Functie: Een klankweergave zoals een snaarinstrument met klavier dat levert

• Component: Een piano van het type concertvleugel

• Vorm(en):

  • Steinway & Sons C-227 PE messing vleugel,
  • Yamaha C5A PE messing vleugel,
  • Roland KR-117 PE digitale vleugel

• Bediening en beheer: Handleiding

• 'Procesmodel': Bladmuziek en pianist in actie

Raamwerkcomponent en Prikkebeenmethode

Raamwerkcomponent
Het Gegevenswoordenboek willen we ontwikkelen als een Raamwerkcomponent. Dat is een component die voorzien is van (denkbeeldige) stekkers en daardoor inpasbaar in een groter raamwerk. En koppelbaar en herbruikbaar als bouwsteen.

Stekkers
Waar dat met fysieke producten overduidelijk is (een versterker met 220V, in- en uitgangen), is dat bij virtuele dingen moeilijker voorstelbaar.

De eerste stekker is op het technisch platform, dat is met containertechnologie steeds beter mogelijk. De stekker op de programmeeromgeving kent echter al meerdere smaken (Python, Go, Java, PHP, etc.), dat is vooral voor programmeurs een aandachtspunt.

Een andere belangrijke stekker is voor de gegevensstroom: de API, de gestandaardiseerde stekker op gegevensverzamelingen. Daarnaast zijn er stekkers denkbaar zoals : privacy-by-design, veiligheid, toegankelijkheid, duurzaamheid, principes en waarden, user interface.
(NB: Als we niet oppassen zijn we alleen nog bezig met de stekkers en niet meer met de primaire functie :-)

Prikkebeenmethode
Even terug ontstond op inspiratie van Ben van der Burg een lichtvoetige metafoor van het ecosysteem voor software-ontwikkeling bij de overheid op basis van de werkwijze van Prikkebeen.

De essentie ervan is:

Begin gewoon waar je al iets hebt of waar de energie zit - vang een vlinder. Neem een raamwerk in gedachte waar je naar toe werkt - kies een collectiedoos. Werk iteratief aan de onderdelen die er nog niet zijn, spring 'met speelse lenigheid en blijvende verwondering' telkens van denken naar doen.

Je past wel eerdere onderdelen aan als je telkens nieuwe inzichten krijgt. Net zolang tot je een aanvaardbaar en lekker werkend geheel hebt - een gebalanceerde en complete verzameling.

Component-gebaseerd werken kan dus helpen om dat raamwerk te overzien en er gezamenlijk aan te werken. Het Gegevenswoordenboek staat dan ook open voor collectieve doorontwikkeling.