Het pact van Kopenhagen

Met als belangrijk verschil een centraal gestuurd digitaliseringsmodel met duidelijke visie en kaders en een aanpak waarbij nauw wordt samengewerkt met het bedrijfsleven.

Met de propositie Common Ground voor de ALV in juni 2024 in de achterzak inspiratie opdoen over de succesfactoren van de Denen, maar ook als partners in Nederland de onderlinge verbinding versterken was het vooraf gestelde doel.

De eerste dag stond vooral in het teken van kennis opdoen van de Deense aanpak. Mette Lindstrøm Lage, adjunct directeur van DIGST, het Deens ministerie van digitalisering, neemt ons mee in de reis die in Denemarken is afgelegd. Nauwe samenwerking tussen de staat, de 5 regio’s en 98 municipalities kent in Denemarken een lange traditie. Ook de politiek is betrokken, vanuit de noodzaak van goede digitalisering voor de gezondheidszorg en andere maatschappelijke opgaven, bijvoorbeeld klimaatverandering. Er is een groot wederzijds vertrouwen tussen inwoners en de overheid.

De digitaliseringsreis begon met het realiseren van een digitaal authenticatie-middel en van functionaliteit om als burger via één e-mail account met de overheid te kunnen communiceren. Het opnemen in 2005 in wetgeving van de verplichting om de communicatie tussen inwoner en overheid digitaal te doen, met uiteraard een opt out alternatief, bleek een belangrijke game changer.

Het ecosysteem is groot, diverse toepassingen en apps worden in zo’n 600 organisaties gebruikt. Ook de samenwerking met bijvoorbeeld de banksector is intensief. Interessant is het Borger.DK portaal. Burgers kunnen daar alle informatie vinden, bijvoorbeeld ook hun boetes voor de bibliotheek, lopende zaken, andere schulden, data waarop je rijbewijs verloopt etc. Niet via een ingewikkelde menustructuur, maar gewoon door een goede zoekfunctie. En de site is interactief: de mogelijkheid wordt geboden om direct actie te ondernemen, bijvoorbeeld te betalen. Het vertrouwen is groot, en wordt periodiek gemeten. Kenmerkend is een sterke betrokkenheid en feedback door burgers.

Transparantie over besteed geld is standaard, het werken met een business case voor nieuw te ontwikkelen toepassingen heeft tot versnelling geleid. Niet alles zelf uitvinden scheelt veel kosten.

Strategie voor de aankomende jaren

De digitaliseringsstrategie voor de aankomende jaren kent 7 speerpunten, en heeft draagvlak bij het parlement. De uitvoering wordt vormgegeven in 29 initiatieven. Het geven van technologielessen begint bijvoorbeeld al in het basisonderwijs. De belangrijke opgaven zijn leidend. Daarbij wordt het belang van goede en eenvoudig beschikbare data in deze opgaven breed erkend. Er is een duidelijk verband te zien: hoe simpeler de toepassing, hoe hoger het tevredenheidscijfer. Communicatie wordt breed ingezet, zoals onderstaand voorbeeld over een digitale ID voor elke burger laat zien.

Nieuwe technology wordt breed omarmd, bijvoorbeeld de inzet van AI in de gezondheidszorg.

Centrale regie

In 2009 is KOMBIT opgericht, een centrale organisatie in Denemarken die de IT voor de gemeenten organiseert. KOMBIT heeft een belangrijke rol gespeeld bij de digitale transformatie en modernisering van het IT-landschap van gemeenten. Thomas Rysgaard, voormalig CEO van Kombit, deelt zijn ervaringen. Samenwerking (destijds nog door 272 gemeenten) en collectief eigendom, gericht op het creeëren van toegevoegde waarde, hebben de modernisering van het IT landschap versneld. Een deel van de opbrengst van de verkoop van Commun Data heeft 200 miljoen euro opgeleverd als startkapitaal voor KOMBIT. Er is gekozen voor een financieel model waarbij gemeenten betalen voor gebruik van toepassingen voor een vast bedrag per maand. Dit levert zekerheid en voorspelbaarheid op over uitgaven. Kosten voor systeemonderhoud en vervanging hoeven niet apart te worden betaald. ‘No surprises in budget’. Kennis van de gemeentelijke werkprocessen en primair proces is belangrijk. Daarom wordt voor het ontwikkelen van functionaliteiten veel gebruik gemaakt van detachering van inhoudsdeskundigen naar KOMBIT. De personeelskosten worden vergoed. Dit is erg populair. Denen willen graag bij KOMBIT werken. ‘They were standing in line!’. Na 2 jaar gaan ze weer terug naar de gemeente, en zo heb je veel ambassadeurs.

Een gezamenlijke infrastructuur is cruciaal. Deze infrastructuur is dun: geen silo’s, maar data bij de bron, promotie van standaarden en ruimte voor diverse gezamenlijke componenten om de dienstverlening naar burgers te verbeteren. Het contractmanagement wordt door KOMBIT centraal geregeld. Het polderen is hier beperkt. Een beperkte afvaardiging van grote, middelgrote en kleine gemeenten neemt beslissingen over specificaties van nieuwe functionaliteit.

Daarnaast is er een belangrijke focus op data. Gegevens om de opvang van Oekraiense vluchtelingen te ondersteunen was bijvoorbeeld in 3 dagen geregeld.

In de middag zien we twee voorbeelden van toepassingen: Digibarneven (DUBU), een casemanagementsysteem (toepassing op het standaard zaaksysteem) in de jeugdzorg en EID-wallet, de eind 2026 vanuit Europese wetgeving verplichte Identity Wallet. DUBU wordt in de gemeente Kopenhagen door 1400 zorgmedewerkers gebruikt, en bevat ruim 10.000 cases. Met name de mogelijkheid om statistieken te tonen en zo de voortgang van de afhandeling te kunnen bewaken is belangrijke functionaliteit. En de ontzorging van de ICT. Wie bel je als het fout gaat? Netcompany, de organisatie die voor KOMBIT de infrastructuur beheert. En onze gastheer was deze dagen.

Met een id-wallet kunnen mensen straks hun persoonlijke gegevens veilig gebruiken en delen in alle  Europese landen. Bijvoorbeeld het aantonen dat je een rijbewijs of bepaalde diploma’s hebt. Of -in de toekomst- het delen van recepten van de dokter of bij het huren van een auto. In Nederland bijvoorbeeld handig voor een organisatie als DUO, in verband met de vele internationale studenten. De uitdaging rondom de wallet is vooral de afweging tussen gebruiksgemak en beveiliging en privacy. Het is essentieel dat deze kritische infrastructuur in handen is van de overheid. De EID-wallet is vanaf 2026 verplicht. De verwachting is dat Europese wetgeving steeds meer eisen aan het IT-landschap gaat stellen. Waardoor nog meer winst te behalen valt als functionaliteit die eenmaal conform die eisen wordt ontwikkeld, meermaals wordt gebruikt.

Aan het eind van de dag een moment om de geleerde lessen op te halen, en te kijken hoe we dit kunnen vertalen naar de aanpak in Nederland. Het Deense model is inspirerend en succesvol, echter ook deze reis is ontstaan door 20 jaar ploeteren, hard werken en elke dag weer tegen nieuwe uitdagingen aanlopen. Het bevestigt wel dat we de modernisering van de informatievoorziening zeker niet als individuele gemeenten aan moeten pakken maar gemeenschappelijk en geregisseerd. En een nauwere samenwerking tussen overheid en markt voordelen oplevert. Mogelijk ook in een nauwere samenwerking met en onder regie van het rijk, waarbij enige mate van verplichting het onderzoeken waard is.

Dag 2 starten we in alle vroegte met een korte standswandeling. Het is koud, maar het zonnetje schijnt. We lopen langs de plekken waar Hans Christian Andersen heeft gewoond, de kleurrijke Nyhavn en de residentie van de Deense royals. De locals duiken in het waarschijnlijk ijskoude water, terwijl wij ons vergapen aan luxe appartementen van 10 miljoen, en leren waar de naam Kopenhagen vandaan komt.

Vervolgens een dag om de aanpak in Nederland uit te diepen. We starten met een ‘oude koeien en roze olifanten’ sessie, en doen een soort omgekeerde brainstorm over wat we kunnen doen om aanpak en samenwerking en het verhaal rondom Common Ground volledig te laten mislukken. Met een aantal borden vol geeltjes als gevolg.

Vervolgens kijken we naar de thema’s van de toekomst, en gaan, met de inspiratie van dag 1, in op thema’s als het inrichten van gemeenschappelijk beheer, wat is er nodig om de transitie Common Ground een meer verplichtend karakter te geven, en de synergie tussen markt en overheid optimaal te benutten. Met lastige vraagstukken rondom aanbesteding, het begrijpen van elkaars belangen, dichterbij komen maar ook kritisch blijven, want die data moet wel uit de silo’s. En kijken wat we kunnen doen om de propositie goed onder de aandacht van bestuurders te brengen.

Het lukt het brede gezelschap van leden van de Common Ground Board, College voor Dienstverleningszaken, Taskforce Samen Organiseren, bedrijfsleven, IMG, VDP, een burgemeester, regeringscommissaris, managers ICT en bedrijfsvoering, directie en MT VNG en Dimpact, en gemeentesecretarissen prima om gezamenlijk het gesprek te voeren, en de aanvliegroute voor Common Ground vanuit meerdere perspectieven te verenigen. Die samenwerking houden we vast, gesteund door het geleerde van de Denen. De term ‘pact van Kopenhagen’ gaat een bekende term worden de komende jaren!

Wat gaan we nu doen? Sowieso de verbinding met het rijk en landelijke uitvoeringsorganisaties versterken. En in de overtuiging van de noodzaak om gezamenlijk tot modernisering van de informatievoorziening te komen op naar de ALV. Met een stevig, ambitieus een noodzakelijk voorstel. Om niet als 342 gemeenten individueel de dienstverlening te verbeteren en maatschappelijke opgaven te kunnen ondersteunen met data, maar de handen ineen te slaan. En de vele initiatieven die er al zijn met elkaar te verbinden. Met het programma Common Ground brengen we de Deense manier van werken dichterbij. ‘Voor het echie’ om de voorzitter van de Board te citeren.