Ecosysteem open software-ontwikkeling overheid

Roep om ecosysteem

Op meerdere plaatsen wordt gewerkt aan beeldvorming van een "ecosysteem voor software-ontwikkeling bij de overheid".

• In een bijeenkomst op 20-5-2021 over "Common Ground in uitvoering, lessons learned" van het Groeipact Common Ground, breakout 4, stelde Edo Plantinga (Dimpact) dit onderwerp aan de orde;
• In het Kennisplatform API's zoekt men naar een API-strategie, waarbij een API-ecosysteem of platform in beeld is;
• In het Webinar Het API-ecosysteem van de overheid, Frank Terpstra (Geonovum) en Gino Laan (ministerie van BZK).

Hoe ziet zo'n ontwikkelstraat van software eruit? In globale functionele systeemdelen:

Dit artikel zoekt naar definities en kenmerken van ecosystemen, om zo mee te denken over de contouren van een Ecosysteem Open Software-ontwikkeling Overheid (EOSO) of welke naam dat ook mag krijgen. Open in de betekenis van:

• De op te leveren bouwstenen voor applicaties en services zijn "Open-by-design". Zij produceren informatie conform de lijn van de Open Overheid / Open op orde;
• De code en kennis is open beschikbaar;
• De houding en werkwijze in het ecosysteem is open.

Wat is een ecosysteem?

Definitie

De meeste definities komen uit de biologie: "wisselwerking tussen organisme en omgeving" of "onderscheidbare biotoop met de daarin thuishorende leefgemeenschap".

Vanuit de bedrijfskunde zijn er definities:
Peltoniemi, uit 2006 (onderzoek Brons) “Een zakelijk ecosysteem bestaat uit een grote hoeveelheid bedrijven en andere organisaties. Ze zijn onderling zodanig met elkaar verbonden, dat ze effect hebben op elkaar. De onderlinge verbondenheid zorgt ervoor dat er verschillende interacties mogelijk worden tussen de leden. Deze interacties kunnen zowel competitief als coöperatief zijn. Samen met de onderlinge verbondenheid zorgen zij voor een gedeeld resultaat tussen de organisaties. De leden zijn van elkaar afhankelijk en het falen van bedrijven kan resulteren in het falen van andere bedrijven.”

Kabinetsstrategie Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen - Rapport - Kamerbrief
Een ecosysteem voor onderzoek en innovatie omvat een dynamische set van samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeks-en innovatievermogen van individuele actoren en groepen van actoren en, hierdoor, voor het creëren van waarde (Dialogic, 2020).

Voorbeeld ASML

Danielle Brons rondde haar master Bedrijfskunde in 2016 af met een onderzoek naar de effecten van innovatie in bedrijfsnetwerken. Zij analyseerde het ecosysteem rond het Nederlandse ASML. Het artikel "De succesfactoren voor een innovatie-ecosysteem" is een samenvatting van haar bevindingen.
Brons baseert zich op de bovenstaande definitie van Peltoniemi. Haar conclusies over de succesfactoren waren:

1. Er is een ‘lead firm’
2. Flexibiliteit: de keten van leveranciers moet een crisis kunnen doorstaan
3. Efficiëntie binnen het ecosysteem
4. Communicatie: informatiestroom op alle niveaus - operationeel (processen, materiaal), tactisch (samenwerking) én strategisch (groeiambities)
5. Resource allocation: breed inzetbaar en delen
6. Co-creatie, steeds meer in een keten
7. Ecosysteem connector: voortdurend nieuwe connecties
8. Vertrouwen, maar dit is moeilijk in een competitieve markt

Voor EOSO zijn de punten 1, 4 en 8 heel herkenbaar.

• In discussies over ecosystemen wordt er gevraagd wie "in the lead" is of moet zijn: VNGrealisatie, BZK, gemeenten zelf, anderen...?
• Er is grote behoefte aan informatie over technische onderdelen (nu Github, GEMMA, webinars), verkenningen zijn gaande voor samenwerking op tactisch niveau en er is een roep om overall visie en roadmap;
• In het Groeipact Common Ground kijken leveranciers naar elkaar en naar de overheid welke marktbezetting en verdienmodellen er gaan verschuiven.

Business-ecosysteem

In een artikel in MT/Sprout van februari 2021 zijn de bovenstaande ASML-case aanbevelingen ingedikt en meer populair benoemd:

1. Niemand is eigenaar
2. Vertrouwen is cruciaal
3. Communiceer veel en volledig
4. Gebruik uniforme taal en tooling
5. Betrek elkaar in het gehele proces
6. Blijf verbinden

De kansen binnen een business-ecosysteem zijn door SDOHogeschool) losjes geformuleerd als:
Slimme bedrijven benutten de kracht van een breed scala aan partners die stuk voor stuk verschillende vaardigheden, ervaring, capaciteit en netwerken inbrengen. Het vergt onderling vertrouwen om effectief en lekker samen te werken. En andere skills dan die in het beheersingsparadigma dominant nodig zijn.

Klant centraal

Waar ook nog accent op ligt, is de positie en rol van klanten. Digitaal ecosysteem van Steven van Belleghem schrijft: "Doel digitaal ecosysteem? Extreme klantgerichtheid." en "In het digitale ecosysteem staat de klant centraal."

Verschil ecosysteem en platform

De termen ecosysteem en platform worden vaak door elkaar gebruikt. Verschillende artikelen leggen het verband tussen ecosysteem en platform: Trivento - van keten naar netwerk, WisdomOfTheCrowd - overheid als organisator van platform. Het verschil lijkt:

• Ecosysteem = netwerk van organisaties en hun klanten (structuur en functies)
• Platform = middel om samen te werken (processen)

Ontwerp ecosysteem

Common Ground ecosysteem

Common Ground begeeft zich al richting een ecosysteem met een informatiekundige visie. In het begin met een aantal enthousiaste informatiemanagers, dan een kopgroep van gemeenten en eerste resultaten, nu zoekende naar verbinding en opschaling met leveranciers en partners tot een netwerk.

Agile werken en frameworks (SAFe)

Een ecosysteem voor software-ontwikkeling zal in deze tijd gebaseerd zijn op Agile principes. In een heel informatief paper Enterprise Architectuur en Agilewerken beschrijft en vergelijkt Ria van Rijn een aantal Agile frameworks.
Scaled Agile Framework (Safe) is een zeer uitgebreide methode om alle deelfuncties van software-ontwikkeling in beeld te brengen. De versie "portfolio" lijkt daarvan het meest passen bij een van nature gedistribueerd ecosysteem. Het zijn nogal wat functies die binnen dit framework worden benoemd. Gelukkig is er een toegankelijke begrippenlijst. Veel van de terminologie van Agile werken zien we bij Common Ground, mogelijk wel met verschillende interpretaties. Ook binnen SAFe blijft het lastig om de exacte betekenissen goed te gebruiken bij termen zoals Value stream, Solution, Product, Feature, Epic, Sprint, Program, etc. Mogelijk heeft Common Ground ergens een lijst van definities voor deze begrippen.

Soorten ecosysteem

In veel discussies lijkt de grens van het ecosysteem niet expliciet benoemd. Gaat het over applicaties, alleen de API-ontwikkeling, de operationele data, de totale informatie-architectuur, een open informatiehuishouding (Open op orde)?, maken ook de processen er deel van uit? Kunnen er meerdere soorten ecosystemen zijn of subsystemen? Hoe groeit het organisch en wat kan je ervan vooraf ontwerpen?

Een uitdaging is dus om het ecosysteem in te richten als een ontwikkelstraat voor de overheid. De resultaten ervan moeten dan in verschillende technische architecturen passen. Gemeenten werken (voorlopig nog) met pakketten of losse applicaties. Common Ground gaat naar mijn idee richting DevOps, het woord applicatie kom je er niet veel meer tegen. We zien ook low/nocode omgevingen (OutSystems, Mendix, Betty Blocks) waarbij er brede integratie is van ontwerp, bouw, implementatie en gebruik. En af en toe is er een leuke en bruikbare app van bijvoorbeeld studenten of start-ups.

Voorwaarden

Uit voorgaande definities komen een aantal voorwaarden naar voren. De belangrijkste lijken:

• Voortrekker: wie stapt er naar voren?
• Vertrouwen: opbouwen, veel communiceren, ook informeel overleg (mooi voorbeeld: Kruispuntoverleg van o.a. WiGo4it, Dimpact);
• Klant is onderdeel: kanaliseer de functionele vraag vanuit gemeenten;
• Gemeenschappelijke taal en informatie: semantiek, standaardisatie, gegevensmodellen;

Hoe verder

Ongetwijfeld lopen allerlei initiatieven gewoon verder en zien we terugkoppeling ervan ook op deze site.
Een volgend artikel zal gaan over de verkenning van een integrale informatievoorziening voor het raadswerk, in de context van een ecosysteem. Als proef worden de vier bovengenoemde voorwaarden getoetst op dit domein.